Doğanın talanını kalkınma, ormanların yok edilişini yatırım, yaşam alanlarının gaspını ekonomik büyüme olarak tanımlayan bir anlayışın, bugün iklim krizine çözüm üreteceğine gerçekten inanmamızı mı bekliyorsunuz?
Üstelik bütün bunları sürdürülebilir bir gelecek adına yaptığınızı söyleyerek!
Cengiz Holding, Limak Holding, IC Holding, Sinpaş...İsimleri sıralamak kolay. Peki, bu şirketlerin faaliyet gösterdiği ekonomik düzeni, doğayla kurdukları ilişkiyi ve bütün bunları mümkün kılan politik tercihleri sorgulamadan ekolojik bir dönüşümden söz etmek mümkün mü?
Çünkü mesele yalnızca birkaç şirket değil. Mesele, doğayı sınırsız bir hammadde deposu, insanı tüketici, yaşamı ise ekonomik büyümenin devamlılığını sağlayan bir araç olarak gören sistemin kendisi.
Bir tarafta maden sahaları, enerji yatırımları, betonlaşan kıyılar, parçalanan ekosistemler; diğer tarafta sürdürülebilirlik raporları, çevre duyarlılığı söylemleri, yeşil dönüşüm projeleri...
Önce doğayı ekonomik değere indirge, sonra o değerin sürdürülebilirliğinden söz et.
Sahi, neyi sürdürülebilir kılmaya çalışıyoruz?
Doğayı mı, yaşamı mı, yoksa sermayenin kesintisiz büyümesini mi?
Belki de önce sürdürülebilirlik kavramını yeniden tanımlamak gerekiyor. Çünkü sürekli büyümeyi zorunluluk olarak gören bir ekonomik sistemin, sınırlı doğal kaynaklara sahip bir gezegende sonsuza kadar var olabileceğini düşünmek başlı başına bir çelişki değil mi?
Üstelik bu çelişki yalnızca çevresel değil, toplumsal da.
Doğanın tahribatından elde edilen ekonomik kazanç belirli ellerde birikirken, ortaya çıkan ekolojik bedel çoğu zaman toplumun tamamına bırakılıyor.
Kazanç özelleşirken kaybın toplumsallaştırıldığı bir düzende, iklim adaletinden nasıl söz edeceğiz?
Bir ormanın yok oluşu yalnızca ağaçların eksilmesi değildir. Orada yaşayan canlıların, o ormanla kurulan toplumsal ilişkilerin, geçmişten geleceğe taşınan ortak bir yaşamın da eksilmesidir. Bir derenin kuruması yalnızca suyun azalması değildir. Bir yaşam biçiminin, bir coğrafyanın, bazen de insanların kendi gelecekleri üzerinde söz söyleme hakkının kaybolmasıdır. Oysa biz bütün bunları ekonomik göstergelerle açıklamaya çalışıyoruz.
Kaç megavat enerji, kaç milyonluk yatırım, kaç kişilik istihdam...
Peki, kaybedilen yaşamın karşılığı hangi bilançoda yer alıyor?
Belki de sistemin en büyük başarısı burada: Doğanın yok oluşunu bile ekonomik büyümenin kaçınılmaz bir sonucu olarak kabul ettirebilmesinde.
Önce sorunu yaratan ilişkileri olağanlaştırıyor, ardından o ilişkilerin ortaya çıkardığı sorunlara yine aynı ekonomik anlayış içerisinde çözüm arıyoruz.
Adına da yeşil dönüşüm diyoruz.
Oysa bir ekonomik düzenin kendisini yeşile boyaması, onun doğayla kurduğu tahakküm ilişkisini ortadan kaldırmıyor. Bir şirketin çevre dostu olduğunu söylemesi, faaliyetlerinin ekolojik sonuçlarını kendiliğinden değiştirmiyor. Bir devletin sürdürülebilir kalkınmadan söz etmesi de aldığı bütün ekonomik kararların yaşamdan yana olduğu anlamına gelmiyor.
Tam da burada yalnızca şirketleri değil, şirketlerle birlikte hareket eden ekonomik ve siyasal mekanizmaları da sorgulamak gerekiyor.
Çünkü hangi alanların yatırıma açılacağına, hangi doğal kaynakların kullanılacağına, hangi projelerin kamu yararı taşıdığına ilişkin kararlar kendiliğinden alınmıyor.
Peki, kamu yararı dediğimiz şey yalnızca ekonomik büyümeden mi ibaret?
Bir çocuğun temiz suya ulaşma hakkı, bir kuşun yaşam alanı, bir ormanın bütün canlılarıyla birlikte varlığını sürdürebilmesi ekonomik büyüme hesaplarının neresinde duruyor?
Bize sürekli daha az tüketmemiz, suyu tasarruflu kullanmamız, geri dönüşüm yapmamız öğütleniyor. Ama bir yurttaşın musluğunu birkaç dakika erken kapatmasını iklim sorumluluğu olarak anlatırken, büyük ölçekli üretimin ve yatırımların su kaynakları üzerindeki etkilerini tartışmanın dışında bırakabilir miyiz?
Bireysel sorumluluğu sürekli hatırlatan ama sistemin sorumluluğunu görünmez kılan bir çevre anlayışı, gerçek anlamda ekolojik olabilir mi?
Çünkü ekoloji yalnızca çevreyi koruma meselesi değildir. Aynı zamanda adaletin, eşitliğin, kamusal yararın ve yaşam hakkının meselesidir.
İnsanın doğayla, toplumla ve diğer canlılarla kurduğu ilişkinin bütünüdür.
Belki de en büyük yanılgımız, kendimizi doğanın dışında ve üzerinde konumlandırmamızdır.
Şimdi Antalya'da COP31 toplanacak.
İklim krizi, karbon salımları, yeşil ekonomi, sürdürülebilir kalkınma, iklim adaleti konuşulacak. Ama önce şu soruların da yanıtını arayalım:
İklim krizini yaratan üretim ve tüketim ilişkileri değişmeden, yalnızca teknolojiyi ve enerji kaynaklarını değiştirerek gerçek bir dönüşüm sağlayabilir miyiz?
Doğayı ekonomik büyümenin aracı olarak görmeye devam ederken onu gerçekten koruyabilir miyiz?
Cengiz Holding'in, Limak Holding'in, IC Holding'in ve Sinpaş'ın faaliyetlerini ekolojik açıdan sorgulamak elbette gerekli. Ancak bu sorgulama, onları ortaya çıkaran ve faaliyetlerini şekillendiren ekonomik ilişkileri de kapsamadığı sürece eksik kalacaktır.
Çünkü mesele yalnızca kimin yatırım yaptığı değil, hangi yatırımların neden teşvik edildiği, hangi ekolojik bedellerin kabul edilebilir görüldüğü ve bu kararların kimler adına alındığıdır.
Doğanın korunmasını piyasanın iyi niyetine bırakmak, yaşam hakkını ekonomik kârlılığın sınırları içerisinde tanımlamak değil midir?
Belki de artık yalnızca daha çevreci şirketler değil, daha adil bir üretim ve paylaşım düzeni üzerine düşünmek gerekiyor.
Çünkü ekolojik bir dönüşüm, doğanın yalnızca nasıl kullanılacağını değil, onunla nasıl birlikte yaşanacağını da yeniden tanımlamak zorundadır.
Bir başka yaşamın mümkün olduğunu söylemek kolay.
Peki, o yaşamı mümkün kılacak ilişkileri değiştirmeye hazır mıyız?
Yoksa yine mevcut düzenin biraz daha yeşile boyanmış hâliyle yetinip, adına sürdürülebilir gelecek mi diyeceğiz?
Doğanın sponsora, ekolojinin gösterişli salonlarda yapılan iyi niyet konuşmalarına ihtiyacı yok. İhtiyacımız olan şey, doğayı tüketilebilir bir nesne olmaktan çıkaran, yaşamı ekonomik çıkarların gerisine itmeyen başka bir anlayış. Çünkü mesele yalnızca iklimin değişmesi değil. Mesele, iklimi değiştiren sistemin kendisini değiştirmeye cesaret edip edemeyeceğimiz.
Doğayı mı korumaya çalışıyoruz, yoksa doğayı tüketme hakkımızı sürdürülebilir kılmanın yeni yollarını mı arıyoruz?
Gezegenimizin de hakları var!..
Konuyla İlgili Kaynaklar
IPCC (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/
UNEP (2024). Global Resources Outlook 2024. https://www.unep.org/resources/Global-Resource-Outlook-2024
Bookchin, M. (1982). The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy. Cheshire Books.
Foster, J. B. (2000). Marx's Ecology: Materialism and Nature. Monthly Review Press.
Harvey, D. (2014). Seventeen Contradictions and the End of Capitalism. Oxford University Press.
UNFCCC. United Nations Climate Change Conferences. https://unfccc.int/